Նունեն պատմում է, որ իր աշխատանքն այգում սկսվում է ժամը 9–ից․ գլխավոր կենդանաբույժի հետ քննարկում են օրվա անելիքները, կատարում շրջայց այգու տարածքում, իրականացնում պլանավորված աշխատանքները, խնամողներից տեղեկանում կենդանիների վարքագծային փոփոխությունների մասին։ Այգում աշխատում է 130–ից ավելի տեսակի և 1000–ից ավելի առաձնյակի հետ։ Սիրում և հավասարապես հոգ է տանում այգու բոլոր բնակիչների մասին, բայց մի քանի ամիս առաջ 3 օրական շնագյալի սկսեց խնամել ու ամենաուժեղ կապը հենց նրա հետ է։ Շատերն են զարմանում, երբ տեսնում են վայրի կենդանիների հետ աշխատող երիտասարդ աղջկա, բայց ժամանակի ընթացքում համոզվում, թե որքան սեր և եռանդ է ներդնում իր գործում։

Աշխարհի տարբեր երկրներում բնապահպանները պայքարում են կենդնաբանական այգիների դեմ։ Նունեն ասում է՝ եթե մարդիկ ընդունեն այգու իրական գործառույթն ու առաքելությունը, կփոխեն իրենց կարծիքը։ Նման այգիները գիտական, կրթական, տեսակի պահպանման և վերականգնողական աշխատանքների համար են նախատեսված։

«Երևանի Կենդանաբանական այգին մի մեծ ընտանիք է, որտեղ միմյանց օգնելով խնամում ու հոգ են տանում կենդանիների մասին, – ժպիտով նկատում է Նունեն և հավելում՝ առանց այդ համգործակցությամբ աշխատանքն արդյունավետ չի ստացվի»։

Լևոնը Վեդիից է, ծնվել է մանկավարժների ընտանիքում։ Մասնագիտության ընտրության հարցում մեծ է եղել հայրիկի՝ կեսնսաբանության իր առաջին ուսուցչի դերը։ Վերաբնակեցման ծրագրով 90–ականներին Վեդիից տեղափոխվել են Արցախ, քանի որ գյուղերում մանկավարժների կարիք կար։ Գետերի ու սարերի մեջտեղում ծվարած Քաշաթաղի շրջանի Տիգրանավան գյուղում է անցել նրա մանկությունը։ Հետո ուսումը շարունակելու նպատակով վերադարձել է Հայաստան և սովորել արհեստագործական ուսումնարանի ոսկերչական գործ բաժնում, բայց որոշ ժամանակ անց կտրուկ անցում կատարել դեպի կենսաբանություն։ Ուսումը շարունակել է ԵՊՀ–ում և մանկավարժական համալսարանում։ Երկու տարի աշխատել է Խոսրովի անտառ արգելոցում, որպես կենդանաբանի օգնական հետո տեղափոխվել ԳԱԱ կենդանաբանության ինստիտուտ և Թռչունների պահպանման միություն։ Ընկերների հետ Վեդիում ստեղծել է Կենաց ծառ ՀԿ և դրա շրջանակում էկո ակումբներ հիմնել, մասնագիտական գիտելիքներն ու փորձը փոխանցել համայնքի ակտիվ երիտասարդներին, բայց զբաղվածությունը թույլ չի տվել շարունակել ակումբի գործունեությունը։ Հիմա դասընթացներ անցկանցում է NABU կազմակերպության շրջանակներում։

Վերջին տարիներին Լևոնը զբաղվում է Արարատյան դաշտի սպիտակ արագիլների աղտոտվածության պատճառների հետազոտությամբ։ Ջրերից, արագիլների փետուրներից նմուշներ վերցնելով փորձում են հասկանալ պատճառը, բայց վերջնական եզրակացություն դեռևս չկա, թեև ձկնաբուծարանները, շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը հանգեցնում է վաղաժամ անկման։

«Տարվա թռչունը» միջազգային բնապահպանական արշավը տարբեր երկրներում է իրականացվում։ Այն նպաստում է թռչուների ու նրանց կենսամիջավայրի մասին մարդկանց տեղեկացվածության մակարդակի բարձրացմանը։ Մի քանի տարի է, ինչ արշավը Հայաստանում իրականացնում է NABU կազմակերպությունը։ Մրցույթին մասնակցում են այն տեսակները, որոնք հանդիպում են Հայաստանում, գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հանրային քվեարկությամբ այս տարվա թռչուն ընտրվեց սպիտակապոչ արծիվը, որը կարևոր էկոլոգիական ցուցիչ է. նրա ներկայությունը էկոհամակարգում առողջ բնական միջավայրի նշան է:

Լևոնն ասում է՝ Հայաստանում թռչուները բախվում են որսագողության, կենսամիջավայրի ոչնչացման խնդրիներին։ Նա հորդորում է գնահատել, ճանաչել և չաղտոտել, քանի որ կուտակված աղբը վնասում է բնությանը, հետո նաև մարդկությանը։

Գոհարը նկարչուհի է, աշխատում է Հենրիկ Իգիթյանի անվան արվեստի դպրոցի Սեվանի մասնաճյուղում։ Իր սաներին սովորեցնում է սիրել ու ստեղծագործել ոգեշնչվելով բնությունից։ Բացօթյա նկարչությունը երեխաների ամենասիրելի ժամն է, երբ ստեղծագործում են սարերի հովին կամ լճի ալիքների ձայների ներքո։

«Սեվան երիտասարդական ակումբի» համահիմնադիրներից է, 2008 թվից տարբեր ծրագրեր են իրականացնում քաղաքում։ Ամենահայտնին Սեվան երաժշտական միջազգային փառատոնն է, որն ի սկզբանե ստեղծվել է լճի հանդեպ վերաբերմունքի ձևավորման նպատակով։ Սեվան քաղաքում 2017թվից գործում է Բոհեմը արվեստանոց–թեյարանը, որը ակումբի սոցիալական ձեռնարկությունն է։ Բոհեմի նպատակը մշակութային միջավայր ստեղծելն է ու դրա շուրջ համախմբելն այն մարդկանց, որոնք ունեն նույն նախասիրություններ։
Օրերս էլ «Սևան» երիտասարդական ակումբը» «Արահետներ փոփոխության համար» ՀԿ հետ համագործակցության հուշագիր է կնքել, որի շրջանակում պետք է մարզում ստեղծեն էկոտուրիստական երթուղիներ, արահետներ։

Շրջակա միջավայրի նախարարության հետ էլ շուտով կհայտարարեն լճին նվիրված երգերի մրցույթի հայտերի ընդունում։

Գոհարը համոզված է, որ մարդը ծնված օրվանից ինչ որ թելով կապված է բնության հետ, բայց տարբեր միջավայրերը, կրթությունը, դաստիարակությունը կարող են ավելի մոտեցնել կամ հակառակը։ Նա խորհուրդ է տալիս խաղաղ ապրել բնության մյուս մասնիկների հետ և գտնել այն կետերը, որոնք մեզ ներդաշանակ են դարձնում։

Ժամանակի ընթացքում Հասմիկը սկսեց ավելի լավ հասկանալ խոտաբույսերի «լեզուն»։ Ասում է՝ յուրաքանչյուրն իր հավաքման ձևն ու ժամն ունի։ Կան բույսեր, որոնք պետք է հավաքել վաղ առավոտյան, երբ ցողը վրան է կամ մայրամուտից հետո։ Առաջին քսուքն իր համար էր պատրաստել, բայց այն շատերին օգտակար եղավ։ Պատմում է՝ եկավ մի պահ, որ մեղրամթերքը սկսկեց չբավականացնել և հարազատների, ծանոթների խորհրդով ստեղծեց իր ապրանքանիշը՝ Hasi nature–ը, և բնական բաղադրիչներից պատրաստել ոտքերի, դեմքի, շուրթերի, մազերի խնամքի համար միջոցներ։

Չկա անպետք խոտաբույս, կա գիտելիքի պակաս, քանի որ այն, ինչ խանգարում է, թվում անպիտան, ուսումնասիրելուց հետո ես հասկանում, թե որքան օգտակար հատկություններով է օժտված։ Միայն պետք է իմանալ՝ երբ և ինչպես օգտագործել դրանք։

Լուսինեի խոսքով՝ կենտրոնի ուսանողներն աղբահավաքներ չեն անցկացնում, քանի որ իրենց մոտեցումը պատանիներին ու երիտասարդներին կրթելն և նրանց միջոցով էկոլոգիական մտածելակերպ տարածելն է։ Ակտիվ համագործակցում են համայնքապետարանի հետ, ներկայացում իրենց առաջարկությունները, որոնք հաջողությամբ իրականացվում են։ Այս բոլոր գործողությունները նպաստել են, որ վերջին տարիներին Վայքում աղտոտվածությունը կտրուկ նվազել է։
«ՏՆԱԿ» երիտասարդական կենտրոնում Լուսինեն դասընթացներ է վարում ակտիվ քաղաքացիության և էկոլոգիական կրթության, մյուս մասնագետներն աշխարհագրության, անտառների, ջրային ռեսուրսների պահպանության մասին։

Օրերս էլ ավարտվեց էկոլոգիական դասընթացի հայտերի ընդունումը, մասնակիցներն ինչպես Վայքից են, այնպես էլ Հայաստանի տարբեր մարզերից։ Ծրագրի 30 մասնակիցները 7 օր կապրեն հյուրընկալ ընտանիքներում, նոր գիտելիքներ ու կապեր ձեռք կբերեն։

Փոքր համայնքում իրականացված ծրագրի արդյունքը երկար սպասել չի տալիս, բայց Երևանում այդ ազդեցությունը դժվար է երևում, քանի որ բնակչությունը շատ է, խնդիրները ևս,– ասում է նա ու առանձնացնում խմելու ջրի խնդիրը, ուրբանիզացիայի մակարդակի բարձրացնումը, որի հետևանքով ծառերի քանակն է կրճատվել, փոխարենը ավտոմեքենաների արտանետումներն ու աղումուկն են ավելացել։

Բնությունը համարժեք է պատասխանում իրեն հասցրած վնասների դիմաց։ Լուսինեն հորդորում է կենսակայուն ապրելակերպ ունենալ, խնայել բնական ռեսուրսները և միշտ հիշել, որ էկոլոգիապես մաքուր ապրելն իր դրական կողմերի հետ միասին նաև քիչ ծախասատար է։

Գինիների համտեսի փոքրիկ սրահից «Աղավնատունը» ընդլայնվեց դառնալով հյուրատուն։ Ալեքսը պատմում է, որ այն կառուցել է էմոցիանալ շրջանում․ 44–օրյա պատերազմից վերադառնալով իր առջև նպատակ էր դրել խթանել գյուղի զարգացմանը։ Ցանկանում էր այնպիսի շինություն կառուցել, որ թռչնի թռիչքի բարձրությունից ներդաշնակ լիներ բնության հետ։ Սկզբում քչերն էին հավատում, որ Աղավնավանքը կարող էր դառնալ զբոսաշրջային վայր, բայց կարճ ժամանակ անց Ալեքսն իր աշխատասիրությամբ բոլորին ապացուցեց, որ անհնարին ոչինչ չկա։

«Աղավնատան» տանիքից աղավնիներն անպակաս են։ Պատշգամբներից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Կենու պուրակ, անտառներ և կոլորիտային գյուղ։ Հյուրատունն ունի 5 սենյակ, որոնց արաստաղներն ապակուց են, պատերը գինով ներկած, ձևավորման մեջ օգտագործել են խաղողի որթեր և կորիզներ։ Այն աշխատավայր է դարձել գյուղի բնակիչների համար, քանի որ  խոհանոցի, սպասարկման, մաքրության և մյուս հարցերով զբաղվում են հենց տեղացիները։  «Աղավնատունը» հայտնի է իր համեղ խոհանոցով, ամենապահնաջվածը խոզի մսով, թթվեցված կաղամբով պատրաստված ուտեստն է։ Ալեքսի խոսքով՝ անտառի բոլոր բարիքներն օգտագործվում են խոհանոցում և գոհացնում թե՛ հայ, թե՛ արտասահմանցի զբոսաշրջիկներին։ Հետաքրքիր նիստուկացը, փարթամ բնությունը, համեղ խոհանոցը ներդաշնակ համադրված են փոքրիկ գյուղում։ Ջերմ ու մարդամոտ վերաբերմուքն էլ անտարբեր չի թողնում հյուրերին, քանի որ արագ զարգացող աշխարհում շատերն են կարոտ մարդկային պարզ շփման։

Հյուրատանը կից շարունակում է գործել գինու փոքրիկ արտադրությունը։ Սպիտակ խաղողը՝ համային նուրբ ու յուրահատուկ երանգներով լալվարին, հավաքում են Նոյեմբերյանից, կարմիրը՝ Արմավիրի Բամբակաշատ և Տավուշի Բերդ գյուղերից։

Ալեքսը խորհուրդ տալիս չվախենալ գյուղական միջավայրում նոր գործ սկսելուց․ հեշտ է գնալ լավ վայրում ապրել, բարդ է լավը ստեղծել, եթե ամենքս մեր տեղում աշխատենք կարող ենք հենց մերը շենացնել։

Գործի բերումով հաճախ է Երևանում լինում, բայց քաղաքային եռուզեռը շուտ է հոգնեցնում։ Աղավնավանքի խաղաղությունը մոգական ձգողականություն ունի և չի թողնում հեռու գնալ։

Արաշվական ակտիվ կյանքին զուգահեռ Նարինեն զբաղվում է փաստաբանական գործունեությամբ, աշխատում է Մանկապատանեկան հանրապետական կենտրոնում։ Պատմում է, որ քայլարշավների մասնակցել, սարեր բարձրանալ սկսել է տարիներ առաջ։ Առաջին վերելքը Արագածի հարավային գագաթն է եղել, այդ օրվանից է սերը լեռների ու դժվարություններ հաղաթահարելու հանդեպ արմատավորվել։ Հետո մեկ տարվա ընթացքում բարձրացել է տարածաշրջանի 5000 մետրից բարձր գագաթները՝ էլբրուս, Կազբեկ, Դամավանդ և իհարկե Արարատ։

Նարինեն հիշում է, որ երբ նոր էր ստեղծվել ակումբն ամսվա մեջ 2 անգամ էին արշավում, հիմա արդեն ամեն հանգստյան օր և տարվա բոլոր եղանակներին։ Վերջին 3 տարիներին էլ ընդլայնել են աշխարհագրությունը․ պատանիները սարեր են բարձրանում նաև Հայաստանից դուրս։ Ամենաերկար քայլարշավը 23 կմ է եղել, ամենաբարձրը՝ Արագածի հյուսիսիային գագաթը, Իրանի Սիահգոգ լեռը։ Արշավի գնալիս միակ բարդությունը ճանապարհի երկարությունը չէ, կան հարաբերական բարձրության, արահետների բացակայության, ճանապարհի դժվարանցանելիության խնդիրներ, բայց երեխաները հաղթահարում բարդությունները։

Մշակութային կթողներ այցելելություններն ու քայլարշավների համադրությունն ամենագեղեցիկն են, երբ երեխաները մոտ են լինում բնությանը, հետագայում երբեք չեն աղտոտում միջավայրը։ Նարինեն պատմում է, որ տարվա ընթացքում մի քանի անգամ աղբահավաք են կազմակերպում և, երբ մեծերը տեսնում են, ինչպես են երեխաները հավաքում իրենց թափաց աղբը զգաստանում են, իսկ ահա երեխաները զարմանում են, թե աղբն ինչպես է հայտնվել գետում կամ որևէ կիրճում։

Նա ցանկանում է, որ բոլոր երեխաները արշավների մասնակցելու հնարավորություն ունենան և այն դառնա ոչ թե ժամանց, այլ ձևավորված մշակույթ։

Բնության նկատմամբ սերը Լուսինեի մոտ ձևավորվել է պատանեկության տարիներին, երբ ծնողներն աշխատանքնի բերումով տեղափոխվել են Արցախ։ Հետո, երբ արդեն Երևանում էր ապրում բնության պակասը լրացնելու համար ամեն շաբաթ կիրակի մասնակցում էր արշավների։ Բայց եկավ մի պահ, որ ոչ քաղաքային այգեգործությունը ոչ էլ արշավներն այլևս բավարար չէին։ Քաղաքային եռուզեռից հոգնած ցանկանում էր որևէ մարզում տուն ունենալ և օրգանիկ գյուղատնտեսությամբ զբաղվել։ Ընկերներից մեկի խորհրդով գնաց Լոռու մարզի Մարգահովիտ գյուղ և ամեն ինչ այնքան հավանեց, որ «Էկոմոտիվը» ընդլայնվելով Երևանից հասցրեց Մարգահովիտ։ Արդեն երկուսուկես տարի է, ինչ Լուսինեն զբաղվում է սննդային մշակաբույսերի աճեցմամբ։ 2000 քառակուսի մետր տարածքում իրար կողք կողքի աճում են 30 տեսակի ոչ ավանդական և բարձրարժեք մշակաբույսեր, կաղամբազգիների, լոբիներ տեսակներ, ցրտադիմացկուն լոլիկներ, համեմունքներ և դեղաբույսեր։

Այգում ոչ մի բույս պատահական վայրում տնկված չէ․ Լուսինեն աշխատում է պերմակուլտուրայի սկզբունքով և յուրաքանչյուր մշակաբույս իր տեղում աճելով աջակցում է վնասատուների դեմ պայքարում։ Երբ նոր էր տեղափոխվել Մարգահովիտ համագյուղացիները սկզբում մտածում էին, թե ծաղինկեր է աճեցնում, բայց երբ տեսան արդյունքը իրենք ևս սկսկեցին հետաքրքրվել, փորձարկումներ անել, առանց թունաքիմիկատների մշակաբույսեր աճեցնել։ Այգին միայնակ չի խնամում, խորհուրդներով օգնում են փորձառու գյուղատնտեսները, մշակման աշխատանքներում՝ տեղացիները, բերքահավաքի՝ գյուղի հյուրերը։

Երևանից 120կմ հեռավության վրա է գտնվում «էկոմոտիվ այգին», այցելուները հիմնականում մայրաքաղաքից են։ Գյուղում բացահայտելու շատ վայերեր կան,–ասում է Լուսինեն և ժպիտով նկատում, եթե մեկ անգամ եղել եք այնտեղ, ապա հաստատ հարց չի առաջանա, թե ինչու ընտրեց հենց Մարգահովիտը։

Քիչ չեն երիտասարդներ, որոնք ցանկանում են գյուղում ապրել, բայց  վախենում են ռիսկային քայլեր անել։ Լուսինեն խորհուրդ է տալիս մինչև երազանքի հետևից գնալը կարգավորել ֆինանսական դրությունը, ուսումնասիրել տեղանքը, տրամաբանական գործողություններով առաջ գնալ, որ հետո չհիասթափվեն, քանի որ գյուղում ապրելը ոչ բոլոր մարդկանց հոգեկերտվածքին է համար։

Ոչ ստանդարտ ճամբարային մոդելը թույլ էր տալիս ամբողջ գյուղն իր բնությամբ ճամբարի հարթակ դիտարկել, բնակիչներին էլ հյուրընկալ ընտանիքներ։ Երեխաները սովորում էին այգեգործություն, մեղվաբուծություն, թելի մանում և այլն։ Գյուղի բնակիչներն էլ ներգրավում էին երեխաների առօրյայի կազմակերպման աշխատանքներում։ Ճամբարի մասնակցությունից գոյացած գումարն էլ եկամուտի աղբույր էր գյուղի ընտանիքների համար։
Ճամբարի գաղափարը ընդլայնվելով դարձավ Բնության, գիտակրթական կենտրոն ու հյուրատուն։ Կենտրոնում գործում են անգլերենի, նկարչության խմբակներ, տարբեր թեմաներով անցկացվում են քննարկումներ։

Իր նախագծերով Սաթենիկը ցանկանում է հայրենի գյուղը զբոսաշրջիկների շրջանում ճանաչելի դարձնել, բնակիչներին էլ նոր կապեր հաստատելու, ամբողջ տարվա ընթացքում եկամուտ ստանալու հնարավորություն տալ։ Թե՛ հայ, թե՛ արտասահմանցի զբոսաշրջիկների համար բացահայտում է Ճամբարակն իր բնական ռեսուրսների հարստությամբ։

Սաթենիկը պատմում է, որ երբ աշխատում էին հյուրատան՝ Nature Rooms նախագծի վրա, գաղափարի հիմքում բնության գրկում էկոլոգիապես մաքուր, ներդաշնակ շրջանաձև կառույցը ստանալն էր։ Կարևորել են ինչպես արտաքին տեսքը, այնպես էլ բովանդակությունը, որ իր ներկայությամբ չխաթարեր տարածքի խաղաղությունը։  Հյուրատունը շրջապատված է կաղնու անտառով, պատշգամբից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Միափորի լեռներ և Գետիկի հովիտ։

Անջատել ինտերնետը և միանալ բնությանը․ այս գաղափարախոսությամբ է առաջնորդվում Սաթենիկը։ Արագության, լարվածության այս դարում ժամանակակից մարդը հանգստի, ներքին խաղաղությունը վերագտնելու կարիք ունի, իսկ ահա բնությունը, թթվածնով հագեցած օդն ու աչքը շոյող կանաչը լավագույն թերապիան են։

Կատուներին ու շներին Հրանտը միայնակ է պահում, դժվար է խոստովանում է, բայց սիրով է կատարում աշխատանքը։ Կան կենդանիներ, որոնք ամենօրյա խնամքի, դեղերի կարիք ունեն։ Որդեգրել ցանկացողներն էլ հիմնականում նախընտրում են ցեղական տեսակի շներ ու կատուներ։

Երկար տարիներ ապրել է ԱՄՆ–ում, այնտեղ սովորել է անասնաբուժություն, զբաղվել կենդանիների բուժմամբ, ստեղծել հիմնադրամը, որն օգնում է խնամքի կարիք ունեցող կենդանիներին, ապահովում կացարանով ու սննդով, անհրաժեշտության դեպքում կատարում կատուների ստերջացում։

Ոչ մի չորքոտանի դուրս չի մնում նրա ուշադրությունից, սիրում ու հոգ է տանում բոլորի մասին, գիտի յուրաքանչյուրի փրկության պատմությունը և անվանում է իր ընկերների, հարազատների անուններով։