Այս տոնի ծագման մասին, կարծես, պատմելու կարիք չկա, բայց հայկական Ամանորի հիմքում այլ խորհուրդներ էլ կան։ Ազգագրագետ Վանուհի Սիմոնյանը առանձնացրել է դրանցից ամենակարևորները։

Դե դռները բացեք, լույսերը վառեք ու հնարավորության դեպքում ջուրը կտրեք, կամ կարող եք կաղնդել՝ կախարդել։ Ջրին գարի ու ցորեն եք տալիս ու ասում՝ առ քեզ գարի, տուր մեզ բարի։ Ամանորի գիշերը զանգերին սպասելու փոխարեն կարող եք աղմկել, չար ուժերին վախեցնել, իսկ լավագույն դեպքում կարող եք մասնակից դառնալ Արևի ծննդին։

Ամանորի հայկական սեղանն էլ է տարբերվում։ Մեր իմացած մսեղենն իրականում արգելված է․ Նոր տարին պահոց շրջան է։ Փոխարենը առատ բնական այլ բարիքներ կան՝ 7 տեսակ միրգ ու 7 ճաշատեսակ։ Առաջին կենացներից հետո մի գդալ մեղր էին ուտում, ասում էին՝ անուշ մեղր ուտենք, որ տարին բոլոր անուշ զրուցենք ու վարվենք։ Իսկ սեղանի աստղը տարեհացն էր՝ ամանորյա գաթան։

Շատ տեղերում ոչ միայն տարեհաց էին թխում, այլև մարդակերպ թխվածքներ, որոնք կոչվում էին «Ասիլ-Բասիլ» կամ «Վասիլ»: Սրանք խորհրդանշում էին բնության մեռնող ու հարություն առնող աստվածներին` Նարին, Արա Գեղեցիկին: Այս թխվածքներն ուրիշ քաղցրավենիքի, չրերի ու ընդեղենի հետ հայտնվում էին երեխաների ձեռքում՝ որպես պարգև շրջայցերի դիմաց։ Հաղթական պաշարը հավաքում էին ու գնում խաղալու, բայց հայկական ավանդական խաղեր, որոնցում բարին հաղթում է չարին։

Հայկական Ամանորն էլ տոնածառ ունի, ասում էի, չէ՞։ Լոլեյը Դիարբեքիրի շրջանից եկած ծառ էր, բայց հեռու չգնալու համար կարող ենք նաև Կենաց ծառ զարդարել, կարևորը՝ Հայեցի։

Խաղալիքները, գույները և տրամաբանությունը ևս այլ են։ Զարդարում ենք կանաչ-կարմիր թելերով, չիր ու չամիչով, մրգերով, ընկույզից պատրաստած խաղալիքներով։ Տոնական ծառի վրա խնձորը խորհրդանշում է պտղաբերությունը, ցորենը՝ առատությունը, իսկ լոբու հատիկները՝ ընտանիքի ամրությունը։

Ամենակարևոր գործառույթը երեխաներինն է։ Նրանք երգելով բոլորի տուն են մտնում կամ երդիկից դատարկ տոպրակ իջեցնելով՝ ավետում են տարվա ավարտը, Նոր տարվա սկիզբը: Գովերգում են ընտանիքի
անդամներին, բարեմաղթանքներ ասում, ինչի դիմաց տանտիկինները կախված տոպրակի մեջ դնում են մրգեր, խմորեղեն, ընդեղեն, չամիչ և այլն:

Երեխաները կարող են ուրախություն ստեղծել ձեռքի տակ ընկած ամեն ինչից։ Հավաքված ընդեղենի մեջ ընկույզ հաստատ լինում էր, վերցնում էին ու մրցում։ Ում ընկույզն ավելի շատ էր գլորվում, նա էլ մյուս տարի հաջողակ կլիներ։

Ամանորյա հրաշքը զգալու համար գնացի Մեղրաձոր, այնտեղ երեխաները տարվա յուրաքանչյուր եղանակին կարողանում են ամանորյա տրամադրություն ստեղծել․ ամեն ինչ հրաշքներին հավատալու ու երազելու շնորհիվ։

Նոր տարին լավ հնարավորություն է մանկություն վերադառնալու։ Անկախ տարիքից, իրավիճակից ու նույնիսկ ձյան բացակայությունից՝ ամեն տարի այս օրերին մեր ներսում ինչ-որ կախարդական բան է տեղի ունենում։ Կարևոր է, որ բաց սրտով ընդունենք այն ու բաժանենք նաև մյուսներին, որ հրաշքը բազմապատկվի ու լուսավորի բոլորին։ Չմոռանաք մյուս տարի ևս Հայեցի մնալ ու հայկականությունը ուսումնաՍԻՐԵԼ։

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային

հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Եվա Մինասյան

Սուրբ Սարգիսը նաև ընտանիքների հովանավոր էր։ Շատ ավանդազրույցներ կան նրա կատարած հրաշքների մասին, մեծամասնության դեպքում սուրբը միավորում է սիրահար զույգերին, իշխում է հողմերին կամ փրկում է մոլորված ճանապարհորդներին։ Ուսումնասիրելու ընթացքում որոշեցի գտնել ու հանդիպել նրան, առաջինը մտքիս եկավ Սուրբ Սարգիս մայր եկեղեցին։ Արարատյան Հայրապետական թեմի տեղեկատվական բաժնի ղեկավար Նոյեմի Անդրեասյանն ինձ դիմավորեց ու տարավ շատ խորհրդանշական մի սրահ։

Թեև ես այնտեղ չգտա սուրբ Սարգսին, միևնույն է, զգացի նրա ուժը։ Դեռ փոքրուց մենք գիտենք այս տոնի հետ կապված ավանդույթներից միայն աղի բլիթի մասին, որ կուտենք ու մեր ապագա կողակիցը կհայտնվի մեր երազում։ Պարզվում է՝ տոնն ավելի բազմաշերտ է, քան մեր մանկական պատկերացումները։

Այս օրը ոչ միայն խոհանոցային սովորույթներ ունի, այլև կենցաղային։ Կանայք չեն կարող լվացք անել, բուրդ գզել և առհասարակ զբաղվել տնային գործերով։ Հատուկ ծեսեր կան հարսների ու փեսաների համար։ Աղջկա տուն պետք է գնան նվերներով ու քաղցրավենիքով, հարսն էլ իր հերթին պետք է համբուրի ամենատարեց կնոջ ձեռքը։ Սուրբ Սարգսի տոնին բոլորը հստակ անելիք ունեն, նույնիսկ տատիկները։

Ո՞վ էր սուրբ Սարգիսը։ 14 հավատարիմ զինվոր ունեցող զորապետը չէր ապրում Հայաստանում, բայց մշտապես օգնում էր կարիքավորներին, կռվում էր արդարության ու քրիստոնեության համար։ Իսկ թե ինչպես դարձավ սուրբ, հարցրել եմ Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցու խորհրդակատար Տեր Շահե քահանա Հայրապետյանին։

Սրբացված զորավարներ էլի ունենք, բայց սուրբ Սարգիսն առանձնանում է։ Հայ ժողովրդի ամենասիրելի սուրբը տարբերվում է իր արագությամբ ու պատրաստակամությամբ։ Հաջորդ անգամ երբ օգնության կարիք ունենաք, փորձեք դիմել նաև նրան, ասում են՝ պատասխանը անմիջապես կստանաք։

Ինչպես եկեղեցական այլ տոների դեպքում, այնպես էլ այստեղ կար պահքի շրջան, որը ավարտվում էր ծոմբաց ծեսով։ Կանայք, տարբեր կերակուրներ վերցրած, այցելում էին իրար ու ճաշկերույթներ կազմակերպում։ Այդ օրը պատրաստում էին օձի թթու ապուրը՝ ոսպով, ալյուրով ու մանրաձավարով, եփված թթվի ջրի մեջ։ Տոնը վերարտադրելու համար կարիք չկա լավ խոհարար լինելու, կարելի է պարզապես աղի բլիթ պատրաստել ու սպասել արագահաս Սարգսի բարեխոսությանը։

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային

հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Եվա Մինասյան

Վարդավառը, բնավ, կապ չունի վարդերի հետ, կամ գուցե միայն վարդաջրի դեպքում։ Բառն առաջացել է ՈՒԱՐԴ՝ ջուր, և ՎԱՌ՝ լվանալ, գրաբարյան արմատներից, նշանակում է ջրցանություն։

Տոնը միայն զովանալու ու թարմանալու համար չէ։ Առհասարակ տոնածիսական համակարգը կառուցված է այնպես, որ կենսակերպի մի մասը դառնա ու իրագործի իր հիմնական գործառույթը՝ լիցքաթափել և լիցքավորել։ Պատմական գիտությունների թեկնածու, ազգագրագետ Կարինե Բազեյանը ավելի լավ կասի՝ ինչ է տոնը։

Ջրցանության խորհուրդը սկզբում կապվում է ջրի պաշտամունքի հետ, ապա, եթե նայենք հոգևոր տեսանկյունից, Նոյի հետ։ Ջրհեղեղից ազատվելու հիշատակը վառ պահելու համարն Նոյն առաջարկեց իր զավակներին ջուր լցնել իրար վրա:

Կենաց ծառին ծանոթ եք, չէ՞։ Վարդավառն էլ իր ծառն ունի, անունը՝ Խնդում։ Այն զարդարված էր վարունգներով, խնձորներով ու վարդերով, որոնք խորհրդանշում էին կանանց ու տղամարդկանց։

Եթե Խնդումի բարիքներից ձեզ էլ բաժին հասնի, ուրեմն հաստատ բախտավոր եք լինելու։ Տոնն ենթադրում էր ծանոթություններ՝ ամենաանկեղծ ու ազատ ձևով։ Չխոսկանության ու սահմանափակ իրավունքների շրջանում սա լավագույն միջոցն էր քո սրտով կողակից գտնելու համար։ Հիմա էլ, կարծես, շատ բան չի փոխվել, մարդիկ ծանոթանում և սիրահարվում են առցանց՝ առանց իրար տեսնելու ու ճանաչելու։ Ավանդական տոների այդ հատվածն էլ վերափոխվել է երգերի, խաղերի ու կատակների։

Վարդավառի հոգևոր խորհուրդը միայն Նոյի պատմությունը չէ։ Զատկին
հաջորդող 14-րդ կիրակի օրը Հայ առաքելական եկեղեցին տոնում է Պայծառակերպության կամ
Այլակերպության տոնը, որը ժողովրդի մեջ հայտնի է Վարդավառ անվամբ: Հայկականությունը բազմաշերտ է, հետաքրքիր ու անվերջ բացահայտվող։ Շատ կարևոր է այդ ճանապարհին չմերժել մասնիկներից որևէ մեկը, այլ ուսումնասիրել ու սիրել ազգայինը ամբողջության մեջ։ Տեր Պետրոս ավագ քահանա Մալյանը նշում է այս շերտերից մի քանիսը․

Վարդավառը ուրախության, կերուխումի, երգ ու պարի տոն է՝ լի վարդերով, ծաղիկներով, ջրով ու սիրով։ Յուրաքանչյուր տոն հնարավորություն է ինքդ քեզ, հայրենիքիդ ու բնությանը ավելի մոտ լինելու։ Սակայն տոնն ինքնուրույն չի հասնելու մեզ, մենք նույնպես պետք է քայլեր կատարենք, թեկուզ փոքր, բայց համարձակ, որպեսզի հետո ավելի վստահ ասենք, որ մենք ՀԱՅ ենք։

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային

հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Եվա Մինասյան

Ահա եկան հայոց ազգին օրերը, 

Հանեցեք հիները, հագեք նորերը: 

Տոնն ամենապարզ ու ուրախ միջավայրն է ազգայինը փոխանցելու համար։ Բարեկենդանն այս առումով առանձնանում է ավանդական մյուս տոներից իր ակաշկանդ ու թեթև բնույթով։ Այս օրերին ամեն ինչ կարելի է, արգելքներ ու սահմանափակումներ չկան ոչ սննդի հարցում, ոչ վարքի կամ կարգուկանոնի։ Ազգագրագետ Սվետլանա Պողոսյանը բացատրել է, թե ինչու են մարդիկ Բարի կենդանություն մաղթում, և ինչ նշանակություն ունի Բարեկենդանը։

Բարեկենդանը զվարճության օր է, հիմքում Ադամի և Եվայի դրախտային կյանքն է, երբ նրանք ապրում էին ազատ ու անհոգ։ Մեծ պահքից առաջ մարդիկ այս տոնի միջոցով վայելում են ազատության վերջին հնարավորությունը, կուշտ-կուշտ ուտում են Ուտիս տատիկի բարիքներից և պայքարում Պաս պապի դեմ։ Տոնն ունի նաև դաստիարակչական բնույթ։ Պատկերացրեք, որ ամեն ինչ թույլատրելի է, ուրեմն կարելի է նաև վատը դատապարտել, չէ՞։ Վարը վարենկ կազմակերպության ծիսավար Հասմիկ Տիգրանյանը բացատրում է, թե ինչն են դատապարտում։

Եթե Սուտլիկ հարսանիքը ձեզ անծանոթ թվաց, եկեք միասին հիշենք, թե երբ ենք առաջին անգամ լսել Բարեկենդանի մասին։ Ժամանակով մի մարդ ու մի կնիկ են լինում․․․ ու Թումանյանի հետ տեղափոխվում ենք հեքիաթային աշխարհ։ Ինչպես տոները, այնպես էլ հեքիաթներն իրենց պարզության մեջ թաքցնում են և պատմական հիշողություն, և մշակութային ժառանգություն։ Ազգագրագետ Վահե Քոթանյանը այս ամենի գինն ու նշանակությունը լավ գիտի և մեզ էլ է պատմել։

Վերադառնանք վատ սովորություններին, միայն Սուտլիկ հարսանիքով չենք բավարարվի։ Ախր ամբողջ տարվա մեջ միայն այս օրն է հնարավորություն տալիս ասել է ինչ ուզում ես, ինչքան ուզում ես և ում ուզում ես, կապ չունի մեծ, թե փոքր, հարուստ, թե աղքատ։ Բացի անհաջող ամուսնություններից, այլ դժգոհություններ էլ ունենք, չէ՞․․․

Հաճախ թյուր կարծիք է ձևավորվում, թե ավանդական տոները միայն գյուղերում կյանք ունեն, քաղաքներում դրանք ձևական ու կիսատ են։ Պետք է չհամաձայնեմ. տոնն ապրում է այնտեղ, որտեղ այն հիշում ու նշում են, իսկ տոնելու համար շատ բան անհրաժեշտ չէ, դուրս ես գալիս փողոց ու սկսում երգել կամ պարել, վստահեցնում եմ՝ շատերն են միանալու։

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային

հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Եվա Մինասյան

Համբարձման տոնը, ինչպես ավանդական տոների մեծ մասը, ունի և հոգևոր, և ժողովրդական խորհուրդ։ Հիսուս Քրիստոսի համբարձումից բացի, սա ջրի ու ծաղկի, սիրո ու կյանքի տոն է։ Նախաքրիստոնեական շրջանում տոնում էին գարնան ավարտը, սակայն ժողովրդի համար կենցաղային բացատրությունը բավարար չէր, մարդիկ հորինում էին լեգենդներ ու հավատում դրանց։ Մի պատմությունը երկու սիրահարների մասին է, որ չկարողացան միասին լինել ու աստղերի վերածվեցին՝ հույս ունենալով, որ գոնե երկնքում կհանդիպեն։ Մեկ ուրիշը Փոքր Մհերի հետ է կապվում ու վստահեցնում, որ նրա փակված դուռը բացվում է Համբարձման տոնին։ Մասունք ավանդական երգի-պարի համույթի անդամ Մերի Լևոնյանը ևս մի լեգենդ գիտի։

Տոնին պետք է պատրաստվենք դեռ նախորդ գիշերվանից, տատիկի տնից վերցնենք փարչը՝ այն կուժը, որ պիտի որոշի մեր բախտը, ու գնանք գուշակությունների հետևից։ Ժամանակակից աշխարհում մարդիկ իրենց ապագան իմանալու համար դիմում են թվահմայությանը՝ նումերոլոգիային, իսկ հնում մեր բախտը որոշվում էր այլ թվերով, ամենաշատը՝ 7-ով։ Հայերը հավատում էին 7 թվի զորությանը, 7 ծաղիկ էին քաղում, 7 քար գտնում ու ամենակարևորը՝ 7 բուռ ջուր էին լցնում փարչի մեջ։ Հետո երգում էին, որ գիշերվա կախարդանքը իրենց սեր ավետի։

Հետո առավոտը բացվում էր՝ սարեր գնալու ժամանակն էր գալիս։ Այս ամենը կարող էր կատարվել շատ լուռ ու գաղտնի, բայց նաև կարող էր վերածվել մի հնչեղ տոնախմբության՝ երգով, պարով, խաղերով ու կատակներով։ Ինչու՞ եք հեռու կանգնել, դուք էլ եք մեր տոնի մասնակիցը, չէ՞։ Հայկական ավանդական տոների ժամանակ հանդիսատես չկա, բոլորն էլ պետք է մասնակցեն։

Վիճակի փարչից փոքրիկ հարսները հանում են յուրաքանչյուրիս ճակատագիրն ու կարդում․

• Սարերի գարուն կուգա, քու սիրածը տուն կուգա։
• Ուռի ծառին բար չըլնի, սիրատերին ճար չըլնի:
• Երկան արտը գարի է, նշանվելու տարի է:

Եվ այսպես Համբարձումը կատարում է բոլորիս ցանկությունները։ Այս տոնի համար իմ ցանկությունն էլ ավելի Հայեցի դառնալն է, ձեզ հետ միասին հայկականը ճանաչելն ու սիրելը։

Ժողովրդական վարպետ Լալա Մնեյանի խորհրդով այս անգամ կկարևորենք ու կնշենք ոչ միայն մեր գոյությունը, այլև ամենաքաղցր ու համեղ պտղի օրհնությունը։ Խաղողօրհնեքը կամ Աստվածածնի վերափոխման տոնը հայկական ավանդական տոնացույցի անբաժան մասնիկներից է։ Սա մի յուրատեսակ հնարավորություն է կյանքն ու բնությունը վերաիմաստավորելու, դեպի լավն ու բարին վերափոխվելու։

Այս գործում կարող է օգնության հասնել նախորդ օրվա ուխտագնացությունը։ Դեռ հնուց մարդիկ այցելում էին Աստվածածնին նվիրված եկեղեցիներ, ամբողջ գիշեր քայլում էին ու երազանք պահում։ Առհասարակ ավանդական տոների մեծամասնությունը ենթադրում է որևէ ուխտագնացություն կամ հատուկ ծես՝ ուղղված տոնի հոգևոր նշանակությանը։ Աստվածածնի վերափոխման տոնը կոչվում է Խաղողօրհնեք հենց այդ պատճառով՝ ի նշան խաղողի օրհնության, որ կատարվում է հենց այս օրը։ Պտուղի ընտրությունն էլ պատահական չէ, այն նույնպես ունի իր խորհուրդը, որը բացատրում է Տեր Զգոն քահանա Աբրահամյանը։

Իսկ եթե ցանկանում եք տանը մնալ, կարող եք այն վերածել հայկական ավանդական տան՝ իր մեծ բակով, տատական խնոցիով ու անպայման օրորոցով։ Հայ ընտանիքն ու գերդաստանը մշտապես տոնել են բոլոր առիթները իրենց բակում՝ բոլորը միասին։ Այսպիսով ծնվել են նոր ծեսեր, նոր սովորույթներ ու գաղափարներ, որ փոխանցվել են սերնդեսերունդ։ Դե էլ ինչ տոն առանց երգ ու պարի, բայց ոչ սովորական, այլ աշխատանքային․ մեղեդիներ, որոնք ծնվել են առօրյա աղմուկից, այն բոլոր ձայներից, որ հայտնվում էին, երբ ընտանիքն իրար գլուխ էր հավաքվում։

Եվ այս բազմաշերտ ու գունավոր կենցաղում տոնում էին յուրաքանչյուր ծնունդ, հատկապես՝ բնության միջնորդությամբ ծնված պտուղների։ Հայի ու խաղողի հարաբերությունները սկսվել են դեռ անհիշելի ժամանակներից, երբ մեր նախապապերը մի օր փորձեցին դրա քաղցրությունն ու սկսեցին տնայնացնել։ Ժամանակի ընթացքում խաղողագործությունը զարգացավ, և նրանց հարաբերություններում հայտնվեցին նոր հերոսներ, օրինակ՝ գինեգործությունը։ Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամի Խաղողագործության ու գինեգործության ծրագրերի ղեկավար Արամայիս Մկրտչյանի ուղեկցությամբ փորձել ենք ավելի լավ ճանաչել այսօրվա գլխավոր հերոսին։

Ես հիշում եմ՝ ինչպես էր տատիկս ինձ համար պահածոներ պատրաստում, հիշում եմ նաև, թե ինչեր էր պատմում իր տատից, նրա տատն էլ՝ իր տատից և այսպես շարունակ։ Մենք մարդիկ ենք, ովքեր ունեն գենետիկ հիշողություն, մի ազգի ենք պատկանում, որի սովորույթները փոխանցվում են գերդաստաններով ու հասնում մեզ նույնիսկ ենթագիտակցական մակարդակում։ Մեր հիշողությունները համ ու հոտ ունեն, այս էպիզոդի ընթացքում հաստատ գոնե մի պահ խաղողի կամ գինու համը զգացիք, չէ՞։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաները, միտումներն ու ձգտումները հաճախ մեզ տանում են այլ ուղղությամբ, բայց, միևնույն է, ամենաթարմ ու զարգացած աշխարհում ևս տատիկի պատրաստած «մուրաբայի» համը բերանումդ է լինելու։ Այս ամենը համադրելով՝ բնական զգացողություններն ու այսօրվա ուտեստների պատրաստումը հանձնարարել եմ Արհեստական բանականությանը։ Այնպես որ, անուշ և օրհնված լինի մեր Խաղողօրհնեքի տոնական սեղանը։

Եվա Մինասյան

Մենք հաճախ պնդում ենք, թե գիտենք ով է հայը, մեզ հայ ենք համարում, բայց հայկականը չենք ճանաչում։ Չէ-չէ, չեմ մեղադրում, ժամանակներն են այդպիսին, բայց ամեն ինչ մեր ձեռքերում է։ Այնպես որ ձեռքս պինդ բռնեք ու միասին գնանք մեր բաժին հայկականության հետևից, իսկ լավագույն ճանապարհը ուրախ-զվարթ տոների միջով է անցնում։ 

Դրա համար կանաչ-կարմիր կապեք, ու ձեզ տանեմ հայկական ավանդական հարսանիք։

Հիմա «կանաչ-կարմիր կապել» արտահայտությունն օգտագործում ենք զուգվել-զարդարվել իմաստով, բայց եթե հայացք նետենք ավանդույթին, ապա այս գույներին կհանդիպենք միայն հարսանեկան միջավայրում։ Կանաչ-կարմիր էին կապում հարսին ու փեսային, հետո այս գույներին ավելացնում էին սպիտակն ու մատանիների փոխարեն ապարանջաններ էին անցկացնում նրանց ձեռքերին։ Դե էլ ինչ տոն առանց պարել-ուրախանալու․․․

Ենթադրենք՝ արդեն պատրաստ ենք, բայց հրավիրատոմս չենք ստացել, չէ՞։ Եթե սպասում եք գեղեցիկ թղթի կտորի, շտապեմ ձեզ հուսահատել․ հայկական ավանդական հարսանիքի նույնիսկ հրավերն է յուրօրինակ, երկու տարբերակ կա՝ կամ խնձոր ենք ստանալու խնամիներից, կամ էլ զուռնայի ձայնն է հուշելու, որ տեղ ունենք գնալու։

Այսօր խնձորներ դեռ շատ ենք համտեսելու, այս միրգը զույգի ծանոթությունից մինչև հարսանեկան արարողության ավարտ հետևում է նրանց։ Այս խորհուրդն ավելի պատկերավոր հասկանալու համար հասել ենք Լ․ Ագուլեցու տուն-թանգարան։

Ավանդական հարսանիքի ճանապարհին շատ խաչմերուկներ կան։ Հայաստանն՝ իր բազմադարյա պատմությունով ու մշակույթով, կարող է շփոթեցնող թվալ։ Յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր առանձնահատուկ տոնածիսական համակարգն ու սովորույթները, սակայն կմախքը գրեթե նույնն է․ բոլորին միավորում է սերը, իսկ պսակադրությունը կյանքն ավելի քաղցր է դարձնում։ Սա միայն իմ կարծիքը չէ, տեր Տաճատ Բարսեղյանի խոսքով՝ նույնիսկ աստվածաշնչյան ճշմարտություն է։

Ժամանակակից աշխարհի տրամաբանության մեջ հարսանիքի ավանդական տարբերակը հաճախ կարող է ապշեցնող թվալ։ Եզնմորթեք ծեսը սթրեսային կլինի բուսակերների համար, իսկ ալյուրմաղեքը գենդերային անհավասարության խորհուրդ կունենա։ Պետք չէ մոռանալ, որ յուրաքանչյուր ավանդույթ համահունչ ու ներդաշնակ է իր ժամանակներում, և նախընտրելով հարսանիքի այս ձևը՝ զույգը այն հարմարեցնում է իր ժամանակներին։ Մարդաբան Գայանե Շագոյանը առանձնացնում է հարսանիքի 3 տեսակ․

Այնուամենայնիվ կան զույգեր, որոնք կարևորում են ազգայինի պահպանումն ու իրենց օրն ավելի հայկական են դարձնում։ Այդ երկար ճանապարհին չխճճվելու համար օգնության է հասնում «Թոնիր հարսանեկան գյուղը»։ Հայկ Երանոսյանը և Սիրարփի Լեռանէ Խոջաբաղյանը կազմակերպում են ամեն ինչ՝ արմատների ուսումնասիրությունից մինչև թագվորածառ զարդարելը։

— Եթե զուգահեռ անցակցնենք հիմիկվա սպիտակ հարսանիքի հետ, ապա այն արդեն վերածվել է շուրջ 5 ժամանոց արարողության։ Հիմնականում չեն լսում իրար, գալիս է ժամը 23։00, և մարդիկ պիտի լքեն սրահը: Չեն հասցնում մերձենալ, իսկ ավանդական հարսանիքի ժամանակ նույնիսկ հատուկ արարողակարգեր կան, երբ հարսի ու փեսայի ծնողները կամ կնքահայրը ինչ-որ առանձին անելիք ունեն:

Հայկ Երանոսյան

Հայկական ավանդական հարսանիքի ժամանակ յուրաքանչյուրն ունի հատուկ դեր ու կոչում, սակայն այն պետք է վաստակել։ Ոչ միայն ստուգում են հարսի և փեսայի ունակությունները, այլև մակարապետի, կնքահոր ու էլի շատերի։
Կյանքի ամենագեղեցիկ օրերից մեկն ավելի հայեցի դարձնելը կարող է վարակիչ լինել, ինչպես օրինակ՝ Հասմիկի և Աղասիի դեպքում։ Գրեթե 4 օր տևած հարսանիքը զարմացրել է և հյուրերին, և զույգին, իսկ հիշողությունները նրանց հետ են մնացել նույնիսկ նյութեղեն տեսքով ու դարձել են նրանց առօրյայի մի մասը։

Հայկական ավանդական հարսանիքը սկիզբ է դնում հայկական ավանդական ընտանիքի, որ կհիշի ու կպահպանի իր ազգային ինքնությունը, կավելանան ավելի հայեցի զույգերն, ապա ընտանիքներն ու երեխաները, որ վստահ կասեն․

Մենք ՀԱՅ ենք։

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային

հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Եվա Մինասյան

Շաբաթ երեկոյան մատուցվում է Ճրագալույցի Ս. Պատարագ, որի համար, ըստ հատուկ արարողակարգի, վառում են տաճարի ջահերն ու կանթեղները և վառվող մոմեր բաժանում ժողովրդին: Հայ Եկեղեցում տարվա մեջ միայն երկու անգամ է ճրագալույց կատարվում՝ սուրբ Ծննդյան և սուրբ Հարության տոներին: Պատարագի վերջում մարդիկ խորանի կանթեղից վառում են իրենց մոմերը և տանում տուն՝ լուսավորելու համար աշխարհը Քրիստոսի լույսով: Պատարագի ավարտին ազդարարվում է Փրկչի հրաշափառ Հարության ավետիսը. «Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց, օրհնեալ է յարութիւնն Քրիստոսի»: Այս ավետիսով ավարտվում է Մեծ Պահքը:

Անչափ գրավիչ է նաև տոնի ժողովրդական ընկալումը։ Թեպետ Զատիկը մեծ ժողովրդականություն է վայելում՝ ազգագրագետ Վահե Քոթանյանը կարծում է, որ մենք ժամանակի հետ կորցրել ենք տոնին հատուկ ծիսաբանական, խորհդրապատկերային բովանդակությունը։ Հետաքրքրական է տոնի ու զատիկ բառի կապը, որը ներկայացնում է ազգագրագետը՝ վկայակոչելով ավանդազրույցներն ու Հին Կտակարանը:

Ավանդույթները փոխանցելու ամենալավ տարբերակը դրանք երեխաներին սովորեցնելն է։ Տոնի ծիսակարգում կարևոր դեր ունեն զատկական երգերը, խաղերն ու ասիկները։ Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրի երաժշտության դասավանդող, մշակութաբան Սեդա Թևանյանը վստահ է, որ իր սաները դրանք սիրով ու ոգևորությամբ են սովորում ու կատարում։

Տոնի ծիսական հիմքում կա հավկիթի գաղափարը: Գրիգոր Տաթևացին, բացատրելով ձվի սիմվոլիկան, ասում է, որ այն աշխարհի մանրակերտն է: Զատկին ձուն ներկում ենք կարմիր ի նշան Քրիստոսի արյան, որ հեղվեց և փրկեց աշխարհը մեղքից:

«Վարը վարենկ» նախաձեռնության երիտասարդների հետ գնացինք Մեղրաձոր գյուղ՝ ավանդական եղանակով ձու ներկելու։

Վերցրեցինք տատի ներկած ձվերն ու գնացինք Մեղրաձորի դպրոց՝ զատկական խաղեր խաղալու:

Այսպիսով՝ Մեծ Պահքի վերջին շաբաթ օրը երեկոյան հավատացյալները գնում են եկեղեցի՝ մասնակցելու Ճրագալույցի պատարագին: Կիրակի առավոտյան կրկին պատարագ է մատուցվում: Հնում այս օրն ընդունված էր մատաղ անել՝ ունեցածը կիսելու, կարիքավորներին օգնելու գաղափարը կարևորելով: Մատաղի արարողության միջոցով, ասում են, որ կատարվել է նաև յուրատեսակ մարդահամար. մատաղի քանի կտոր միս վերցնում էր ընտանիքը, այդքան էլ մարդ բնակվում էր այդ տանը:

Հնում մարդիկ հավատում էին, որ Զատկի օրը ծնված երեխաները հատուկ շնորհով են օժտված. նրանք կարողանում էին գուշակություններ անել:

Մեծ Պահքի 7 շաբաթներով անցնելով՝ սուրբ Հարության տոնին հասնում ենք մեղքերից զատված ու նորացված: Տեր Կարապետ քահանա Կարապետյանի մի միտքն ինձ համար դարձավ առանցքային՝ մարդը ծնվում է անմահության համար: Դրան, իհարկե, պետք է արժանանալ՝ բարին արարելով ու տարածելով:

Հայեցին փոդքաստ է հայկականության մասին

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ: Հատուկ շնորհակալություն վարվորներ Քրիստինեին, Արամեին և Տիգրանին:

Անահիտ Բեկյան

Որպեսզի լավ պատկերացնենք, թե որքան երանելի էին գարունն ու աշխարհի ջերմությունը, պետք է հասկանալ, որ ձմեռը մեկուսացման շրջանն էր, տներից դուրս գալ գրեթե չէր լինում, այսօրվա նման ամեն մեկն իր աշխատանքին չէր գնում, մարդիկ պարզապես սպասում էին, որ եղանակը տաքանար ու սկսվեր երկրագործության շրջանը. կյանքը նորից սկսվեր։

Այս տարիների մասին պատմությունները, սովորույթներն ու ավանդույթները դարեր շարունակ հավաքվել ու պահպանվել են, որ մի օր հասնեն մեզ։

Ժամանակակից աշխարհն, իհարկե, գրավիչ է, լի հնարավորություններով ու ամեն օր ստեղծվող նոր ավանդույթներով, բայց դարերով պահված ու մեզ շատ բնորոշ ավանդույթներին չսիրահարվելն անհնար է, պարզապես պետք է դրանք ճանաչել։ Գուցե կմտածեք՝ դրանք ժամանակավրեպ են ու չեն կարող կիրառվել այսօրվա կյանքում, իհարկե, որոշ դեպքերում ճիշտ կլինեք։ Բայց մասնագետները փաստում են՝ ժամանակակից կյանքում մեր ավանդույթները կարող են կիրառվել: Ի վերջո, հայեցի ապրելու համար պետք է մոտ լինել արմատներին:

21-րդ դարի երիտասարդներն ապրում են աշխարհի ավանդույթներով: Երբեմն տպավորություն է, որ բոլոր երկրների մարդիկ նույնն են՝ իրենց կենցաղով ու ապրելակերպով։ Մենք, օրինակ, հաճախ փոխառում ենք այլ ազգերի տոները՝ չիմանալով, որ հայկական տոնացույցում կա դրանց համարժեքը։

Տարիներ առաջ ես պատահաբար բացահայտեցի հայկական հրաշալի տոնածիսական մշակույթը՝ իրեն հատուկ երաժշտությամբ, խաղերով, սովորույթներով, և անվերադարձ սիրահարվեցի։ Ես Անահիտն եմ․ Հայեցի փոդքաստում քեզ պատմելու եմ հայկականության, մեր տոների ու ծեսերի մասին, փորձելու եմ ցույց տալ ավանդական կենցաղի գրավչությունն ու վստահ եմ, դու էլ ինձ պես սիրահարվելու ես։

Ծաղկազարդը գարնան ավետումն է, որին հաջորդում է Ավագ շաբաթը՝ Մեծ պահքի վերջին շաբաթը։ Դարեր առաջ Ծաղկազարդի տոնախմբությունը մարդկանց հանում էր տներից, կյանքի նոր շրջանի սկիզբ դնում, ու թեպետ տոնը պահքի շրջանում էր՝ ցնծություն էր բերում այս զսպվածության օրերում։ Ծաղկազարդի խորհուրդն ավելի լավ պատկերցանելու համար մի քանի շաբաթ հետ գնանք՝ մեծ պահքի սկիզբ հասնենք, որը սկսվում էր Բուն Բարեկենդանիտոնով։

Պահքը սկսելուն պես՝ ամեն ընտանիք պատրաստում էր ակլատիզը՝ Պաս պապը․ սա օրացույց տիկնիկ է, պատրաստվում էր՝ սոխի, կարտոֆիլի կամ խմորի գնդիկի վրա 7 փետուրներ ամրացնելով, որոնք պահքի ամեն անցնող շաբաթվա հետ հերթով հանվում էին։

Ազգագրագետի հետ հանդիպեցինք դպրոցականների, որոնց Վանուհին ներկայացնելու էր Բարեկենդանից Ծաղկազարդ ընկած ժամանակահատվածը։

Ծաղկազարդի գլխավոր արարողությունը տեղի էր ունենում շաբաթ երեկոյան․ամբողջ գյուղը դուրս էր գալիս տներից՝ երեկոյան ժամերգության մասնակցելու համար. սա սովորական ժամերգությունից տարբերվող արարողություն էր՝ բավական աղմկոտ ու ճոխ։ Արարողության ժամանակ օրհնվում էին ուռենու ճյուղերը, որոնք ունեին չարխափան նշանակություն։ Մարդիկ ճյուղերը տանում էին տուն, կախում շեմին, իջեցնում խնոցու մեջ, դնում էին ամբարներում, որ առատություն լինի։

Նախաքրիստոնեական շրջանում Ծաղկազարդին մարդիկ տիկնիկների և ծիսական երգերի ուղեկցությամբ անձրև էին խնդրում։ Անձրևաբեր ծեսն ունի հատուկ տիկինիկ, որն ունի տարբեր անուններ՝ Նուրի, Հուրի, Խուճկուրուրիկ, Չիչի-մամա, Ճիճի-մումա և այլն։ Երեխաները Ծաղկազարդի կիրակի օրը խաղում են Նուրի–նուրի ու անձրև խնդրում։

Ծաղկազարդը նվիրված էր ոչ միայն ջրին, այլև ծառին, ծաղկունքին, բնությանը։ Տոնի հիմքում ընկած է նաև Կենաց ծառի գաղափարը։ Ծաղկազարդին անպայման պետք է ծառ զարդարել:

Հայեցին փոդքաստ է հայկականության մասին

«Հայեցին» ստեղծվում է «Վարը վարենկ» կրթամշակութային հասարակական կազմակերպության աջակցությամբ:

Անահիտ Բեկյան